મુખ્ય સામગ્રી પર જાઓ

વૈદિક પદ્ધતિમાં ઉપાય એટલે શું — અને તે શાનું વચન આપતા નથી

વૈદિક પદ્ધતિમાં ઉપાય એટલે આપે અનુસરવાની સાધના: મંત્ર, સ્તોત્ર, રોજની શિસ્ત, જીવનશૈલીનો કોઈ નિયમ કે પૂજા. આ લેખ દરેક પ્રકાર સમજાવે છે, ઉપાય લખીને કેમ આપવામાં આવે છે તે કહે છે, અને ઉપાય શાનું વચન આપતા નથી તે પણ સ્પષ્ટ કરે છે.

ઉપાય. વાંચવામાં 9 મિનિટ.

લેખક Sumitraputra Rishi Rashmikant Trivedi

પુસ્તકોની થપ્પી પાસે સળગતી અગરબત્તી

ઉપાય એટલે સાધના, કોઈ નુસખો નહીં

ઉપાય શબ્દ સાંભળીને દરેકના મનમાં જુદું ચિત્ર ઊભું થાય છે. કોઈને ઉતાવળમાં કરાવેલી કોઈ વિધિ યાદ આવે છે. કોઈને એવી ચતુર યુક્તિ યાદ આવે છે, જે પોતાની મેળે ઘટનાઓ બદલી નાખશે એમ મનાય છે. વૈદિક પરંપરામાં ઉપાય આના કરતાં ઘણી સૌમ્ય અને સ્થિર બાબત છે. સંસ્કૃતમાં ઉપાય એટલે સાધન કે માર્ગ, એટલે કે કોઈ બાબત સુધી પહોંચવાની રીત. આ અર્થમાં ઉપાય એવી સાધના છે, જે આપ અપનાવો છો અને નિયમિત રીતે પાળો છો. તે અમુક શબ્દોનો જાપ હોઈ શકે, કોઈ શિસ્તનું પાલન હોઈ શકે, કે પછી જીવવાની રીતમાં કોઈ ફેરફાર હોઈ શકે.

પરંપરા મુજબ ઉપાય કુંડળીના વાંચનમાં જે દેખાય તેના આધારે, અને વ્યક્તિ જે પ્રશ્નો લઈને આવે તેને ધ્યાનમાં રાખીને સૂચવવામાં આવે છે. ઉપાય આપની પાસે નિયમિતતા અને ધ્યાન માગે છે, ડર નહીં.

રિશીપુરાણનું માર્ગદર્શન ડર, અંધશ્રદ્ધા કે ટોટકા પર આધારિત નથી. રોજિંદી ભાષામાં ટોટકા એટલે ઝટપટ ઉકેલ માટેની નાની યુક્તિ: એક વાર કરાતું એવું કોઈ કામ, જેનાથી ઘટનાઓ પોતાની મેળે બદલાઈ જશે એવી આશા રાખવામાં આવે છે. અહીં ઉપાય તેનાથી સાવ જુદો છે. તે પાંચમાંથી કોઈ એક સ્વરૂપની સાધના છે, જે આપને લખીને આપવામાં આવે છે, અને આપ તેને સ્વસ્થ મનથી અપનાવો છો.

ઉપાયને કઈ દૃષ્ટિએ જોવો, તે આ ફરક પરથી સમજાય છે. યુક્તિ એટલે આપની પરિસ્થિતિ પર બહારથી કરવામાં આવતું કામ. સાધના રોજેરોજ નિયમિત રીતે ચાલતી રહે છે, અને તે આપની પાસે સમય, સ્થિરતા અને કાળજી માગે છે. આ લેખમાં આગળ આપણે જોઈશું કે આ સાધનાઓ કઈ છે, તે કેવી રીતે આપવામાં આવે છે, પરામર્શ પછીના સમયગાળામાં શું થાય છે, અને ઉપાય શાનું વચન આપતા નથી.

ઉપાયના પ્રકાર

અહીં ઉપાય મંત્ર, સ્તોત્ર, રોજની શિસ્ત, જીવનશૈલીનો કોઈ નિયમ કે પૂજા હોઈ શકે. પરંપરામાં આ પાંચેય રૂપનું પોતાનું સ્થાન છે, અને નીચે દરેકને પરંપરા જે રીતે સમજે છે તે રીતે સમજાવ્યું છે. પરામર્શમાં આપને સૂચવાયેલા ઉપાય, અને તે કેવી રીતે પાળવાના છે, તે બધું આપને લખીને આપવામાં આવે છે.

મંત્ર

મંત્ર એટલે સામાન્ય રીતે સંસ્કૃતમાં રચાયેલું ટૂંકું પવિત્ર સૂત્ર, જેનો ધ્યાનપૂર્વક જાપ કરવામાં આવે છે. પરંપરામાં મંત્રનું હાર્દ તેના ચોક્કસ શબ્દો અને તેના ઉચ્ચારમાં રહેલું છે. તેથી મંત્ર જે રીતે આપવામાં આવ્યો હોય, બરાબર એ જ રીતે, કશું બદલ્યા, ઉમેર્યા કે ઘટાડ્યા વગર જપવામાં આવે છે. પરંપરા મુજબ મંત્રનો જાપ સ્થિર મનથી, ઘણી વાર દિવસના નક્કી કરેલા સમયે કરવામાં આવે છે. જાપ વખતે રાખેલા ધ્યાનને પણ શબ્દો જેટલું જ મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે.

સ્તોત્ર

સ્તોત્ર એટલે કોઈ દેવતાની સ્તુતિ કરતી રચના, જેનો પાઠ કરવામાં આવે છે કે જેને મોટેથી વાંચવામાં આવે છે. સ્તોત્ર સામાન્ય રીતે મંત્ર કરતાં લાંબું હોય છે. ઘણાં સ્તોત્રો શ્લોકરૂપે રચાયેલાં હોય છે, અને તેમાં જે દેવતાની સ્તુતિ થાય છે તેમના ગુણોનું વર્ણન હોય છે. પરંપરા મુજબ સ્તોત્રનો પાઠ તેના ક્રમને અનુસરીને, શરૂઆતથી અંત સુધી પૂરો કરવામાં આવે છે. ઉતાવળે વાંચી જવા કરતાં તેને ધીમે ધીમે અને સમજીને વાંચવાનું મૂલ્ય વધારે ગણાય છે.

રોજની શિસ્ત

રોજની શિસ્ત એટલે દરરોજ, શક્ય હોય તો એક જ સમયે, પાળવામાં આવતી નાની સાધના. તે પ્રાર્થના માટે નક્કી કરેલો સમય હોઈ શકે, કાળજીથી પાળેલી સવારની દિનચર્યા હોઈ શકે, કે દિવસની શરૂઆત પહેલાં થોડી વારની શાંતિ હોઈ શકે. પરંપરામાં શિસ્તનું મહત્ત્વ તે નાની છે કે મોટી તેનાથી નહીં, પણ તેની નિયમિતતાથી ગણાય છે. થોડો વખત પાળીને છોડી દેવાતી મોટી સાધના કરતાં, નિષ્ઠાથી રોજ પળાતી નાની સાધના વધુ મૂલ્યવાન માનવામાં આવે છે.

જીવનશૈલીના નિયમો

જીવનશૈલીના નિયમો એટલે રોજિંદા જીવન માટેનું માર્ગદર્શન: આપની દિનચર્યા, આપની ટેવો, અને બીજાઓ સાથેનું આપનું વાણી-વર્તન. પરંપરામાં બાહ્ય આચરણ અને મનની અંદરની સ્થિતિને એકબીજા સાથે જોડાયેલાં માનવામાં આવે છે. ઘરમાં વધુ શાંતિથી બોલવું, કોઈ ટેવ છોડવી, કે આપેલું વચન પાળવામાં વધુ કાળજી રાખવી, પરંપરા જે પ્રકારના નિયમોની વાત કરે છે તેનાં આ ઉદાહરણ છે. આમાંનું કશું નાટકીય નથી. પરંપરાની દૃષ્ટિએ તેમનું મૂલ્ય તેમના પાલનમાં રહેલું છે.

પૂજા

પૂજા એટલે ઉપાસનાની વિધિ, જેમાં નિશ્ચિત ક્રમમાં કોઈ દેવતાને પ્રાર્થના અને અર્પણ કરવામાં આવે છે. પરંપરામાં આ ક્રમનો પોતાનો અર્થ છે. તેથી પૂજા મનફાવે તેમ નહીં, પણ નિશ્ચિત ક્રમ પ્રમાણે કરવામાં આવે છે. પરંપરા મુજબ પૂજા શ્રદ્ધા અને કાળજીથી કરવામાં આવે છે, ઘરમાં કે મંદિરમાં, એકલા કે પરિવાર સાથે.

આ પાંચેય રૂપમાં એક વાત સમાન છે. દરેક સાધના લાંબા સમય સુધી ધ્યાન અને નિયમિતતા માગે છે, અને તેમાંની કોઈ પણ ડર પર આધારિત નથી.

ઉપાય લખીને કેમ આપવામાં આવે છે

અહીં દરેક ઉપાય લખીને આપવામાં આવે છે. પરામર્શ પછી આપને માર્ગદર્શન અને ઉપાયોની લેખિત PDF મળે છે. તે દરેક પરામર્શમાં સામેલ છે, અને તેના માટે કોઈ અલગ ફી લેવામાં આવતી નથી. દરેક પ્રકારના પરામર્શની ફી પરામર્શ ફીના પેજ પર આપેલી છે.

ઉપાય લખીને આપવાનાં ત્રણ વ્યવહારુ કારણો છે.

પહેલું કારણ ચોકસાઈ છે. પરંપરામાં મંત્ર જે રીતે આપવામાં આવ્યો હોય તે જ રીતે જપવામાં આવે છે, અને સ્તોત્રનો પાઠ તેના યોગ્ય ક્રમમાં થાય છે. ફક્ત યાદશક્તિ પર આધાર રાખો, તો કોઈ શબ્દ બદલાઈ જાય કે છૂટી જાય, તેનો આપને ખ્યાલ પણ ન આવે. લેખિત નોંધ શબ્દોને એ જ રૂપમાં સાચવી રાખે છે, જે રૂપમાં તે આપને આપવામાં આવ્યા હતા.

બીજું કારણ ક્રમ છે. રોજની શિસ્ત કે પૂજામાં ઘણી વાર એક ક્રમ હોય છે: પહેલાં શું કરવું, પછી શું કરવું, અને અંતે શું કરવું. કાગળ પર આ ક્રમ સ્પષ્ટ રહે છે, અને આપે તે રોજ યાદ કરીને ફરીથી ગોઠવવો પડતો નથી.

ત્રીજું કારણ ખુદ પરામર્શની વાતચીત છે. એક પરામર્શમાં ઘણી બાબતોની ચર્ચા થાય છે. પછીથી અમુક વાતો સ્પષ્ટ યાદ રહે અને અમુક આછી-પાતળી, એ સ્વાભાવિક છે. PDF હોવાથી આપ પોતાની અનુકૂળતાએ, જેટલી વાર ઇચ્છો તેટલી વાર, માર્ગદર્શન ફરીથી વાંચી શકો છો. કોઈ નિર્ણય લેતાં પહેલાં, કે થોડાં અઠવાડિયાં પછી કોઈ પ્રશ્ન ઊભો થાય ત્યારે, આપ તેમાં ફરી જોઈ શકો છો.

PDF એવી રીતે રાખો કે તે સહેલાઈથી જોઈ શકાય: ફોનમાં, કે પછી તેની છાપેલી નકલરૂપે. શરૂઆત કરતાં પહેલાં તેને એક વાર શાંતિથી આખી વાંચી લો. કોઈ વાક્ય સ્પષ્ટ ન લાગે, તો તેના પર નિશાની કરી રાખો, જેથી ફોલો-અપ દરમિયાન તે વિશે પૂછી શકાય. PDF અને ફોલો-અપમાં શું સામેલ છે, તે ઉપાય અને 91 દિવસના ફોલો-અપના પેજ પર સમજાવ્યું છે.

પરામર્શ પછીના 91 દિવસ

ઉપાય લાંબા સમય સુધી નિયમિત રીતે પાળવાનો હોય છે, અને તેની શરૂઆત કર્યા પછી પ્રશ્નો થવા સ્વાભાવિક છે. તેથી પરામર્શ પૂરો થતાં માર્ગદર્શન પૂરું થઈ જતું નથી. પરામર્શ પછીના 91 દિવસ સુધી, આપ માર્ગદર્શન અમલમાં મૂકતા હો ત્યારે, કામકાજના સમયમાં ફોન કે WhatsApp પર ફોલો-અપ પ્રશ્નો પૂછી શકો છો.

ફોલો-અપના પ્રશ્નો સાવ વ્યવહારુ પણ હોઈ શકે. જેમ કે, પ્રવાસ જેવા કારણે આપની દિનચર્યા બદલાય, ત્યારે રોજની શિસ્ત કેવી રીતે જાળવવી. કદાચ આપ ચકાસવા ઇચ્છો કે આપની PDFની કોઈ પંક્તિ આપ બરાબર સમજ્યા છો કે નહીં. અથવા પરામર્શમાં ચર્ચાયેલું કોઈ પગલું ભરતાં પહેલાં, આપ માર્ગદર્શનનો કોઈ ભાગ ફરી એક વાર સમજવા ઇચ્છો.

આ વાતચીત માટે થોડી તૈયારી સાથે આવવું ઉપયોગી છે. આપની PDF હાથવગી રાખો, જેથી તેના ચોક્કસ શબ્દો સામે રાખીને વાત કરી શકાય. જે વાત સ્પષ્ટ ન લાગી હોય, કે જે પાળવામાં મુશ્કેલી પડી હોય, તે સાથે સાથે લખતા રહો. આપે શું કર્યું અને આપ શું પૂછવા માગો છો, તેની ટૂંકી લેખિત નોંધ ફોલો-અપની વાતચીતને બંને પક્ષ માટે વધુ સ્પષ્ટ બનાવે છે.

આ 91 દિવસ પરામર્શનો જ ભાગ છે, કોઈ વધારાની સેવા નથી. તેનો હેતુ એ છે કે આપને મળેલું માર્ગદર્શન બરાબર સમજાય અને સ્થિરતાથી પળાય, વાંચ્યા વગર કોઈ ફાઇલમાં પડ્યું ન રહે.

ઉપાય અને આપનો પોતાનો પુરુષાર્થ

વૈદિક પરંપરામાં ઉપાયને ક્યારેય પુરુષાર્થના વિકલ્પ તરીકે જોવામાં આવતો નથી. પરંપરા વ્યક્તિના પોતાના પ્રયત્ન અને સદાચારને ઘણું મહત્ત્વ આપે છે: પોતાનું કામ પ્રામાણિકતાથી કરવું, પોતાની ફરજો નિભાવવી, અને બીજાઓ પ્રત્યે કાળજીથી વર્તવું. ઉપાયને એવી સાધના માનવામાં આવે છે, જે આ પ્રયત્નની સાથે ચાલે છે. ઉપાય પ્રયત્નનું સ્થાન લેતો નથી.

રોજિંદા જીવનનું એક ઉદાહરણ આ વાત સ્પષ્ટ કરે છે. ધારો કે કોઈ વ્યક્તિ નવો વ્યવસાય શરૂ કરવાની તૈયારીમાં છે, અને તેને પાઠ કરવા માટે કોઈ સ્તોત્ર આપવામાં આવ્યું છે. પરંપરાની દૃષ્ટિએ સ્તોત્ર વ્યવસાયની યોજના ઘડતું નથી, હિસાબ રાખતું નથી, કે બેંક સાથે વાત કરતું નથી. એ બધું કામ તો એ વ્યક્તિએ પોતે જ કરવાનું રહે છે. સ્તોત્ર તો એ ભાવનો ભાગ છે, જેનાથી તે વ્યક્તિ પોતાનું કામ કરે છે: સ્થિરતાથી, શિસ્તથી અને સ્વસ્થ મનથી.

જીવનશૈલીના નિયમોની બાબતમાં પણ આવું જ છે. ઘરમાં કેવી રીતે બોલવું, તે અંગેનો નિયમ આપની પાસે રોજ કંઈક માગે છે. તે પળાય કે ન પળાય, તે આપના હાથમાં છે.

આ જ કારણે નિર્ણયો પણ આપના જ રહે છે. આપને મળતું માર્ગદર્શન અને ઉપાય સલાહરૂપ છે, અને તેના પર આપે પોતે વિચાર કરવાનો છે. તેનો અમલ કરવો કે નહીં, અને કેવી રીતે કરવો, તે આપનો નિર્ણય છે. આપ જે નક્કી કરો તેની જવાબદારી પણ આપની જ રહે છે. ઉપાય આપની વિવેકબુદ્ધિ આપની પાસેથી લઈ લેતો નથી. તે આપના પોતાના વિચાર, આપના સલાહકારોની સલાહ અને શું યોગ્ય છે તેની આપની સમજને પૂરક બને છે.

ઉપાય શાનું વચન આપતા નથી

કોઈ પણ ઉપાય સાથે પરિણામનું વચન આપવામાં આવતું નથી. વૈદિક દૃષ્ટિએ જીવનમાં જે કંઈ બને છે, તે કર્મ, સમય અને ઈશ્વરની ઇચ્છા પર આધાર રાખે છે. કર્મ એટલે વ્યક્તિએ પોતે અગાઉ કરેલાં કાર્યો અને તેમાંથી જે નીપજે તે. ઉપાય એ આ બધાની મર્યાદામાં રહીને અપનાવવાની સાધના છે. તે આમાંથી છટકવાનો રસ્તો નથી, અને કોઈ બાબત કઈ તારીખ સુધીમાં બનશે, એ પણ ઉપાય નક્કી કરી શકતો નથી.

આ કોઈ ઝીણા અક્ષરે લખેલી શરત નથી. તે ઉપાયના સ્વરૂપનો જ ભાગ છે. પરંપરામાં નિયમિતતા અને ધ્યાનથી પળાતી સાધનાનું મૂલ્ય તેના પોતાનામાં જ છે.

ઉપાય તબીબી, કાનૂની કે નાણાકીય સલાહ પણ નથી. આપના પ્રશ્નો સ્વાસ્થ્યને લગતા હોય, તો યાદ રાખો કે કોઈ ઉપાય ક્યારેય ડૉક્ટરનું સ્થાન લેતો નથી. પૈસા કે રોકાણને લગતા પ્રશ્ન માટે કૃપા કરી નાણાકીય સલાહકારને મળો. અહીં મળતું માર્ગદર્શન ડૉક્ટર કે નાણાકીય સલાહકારની સલાહને પૂરક બની શકે છે, પણ ક્યારેય તેનું સ્થાન લેતું નથી. કાનૂની પ્રશ્ન માટે વકીલને મળો: છૂટાછેડા જેવી કાનૂની બાબતો પર અહીં કોઈ માર્ગદર્શન આપવામાં આવતું નથી.

જો કોઈ આપને ઝટપટ ઉકેલ સૂચવે

ક્યારેક આપની સામે આ લેખમાં વર્ણવેલી વાતથી સાવ જુદી કોઈ વાત આવી શકે. તે આપને ગભરાવવા માટે અપાયેલી ચેતવણીરૂપે આવી શકે, અને પછી પૈસાના બદલામાં બધું ઠીક કરી આપવાની ઓફર આવે. તે વિચારવાનો સમય મળે તે પહેલાં જ નિર્ણય લેવાના દબાણરૂપે પણ આવી શકે. કે પછી કોઈ મુશ્કેલી બસ એમ જ અદૃશ્ય થઈ જશે, એવા વચનરૂપે આવી શકે.

રિશીપુરાણમાં આ રીતે કામ થતું નથી. અહીંનું માર્ગદર્શન ડર, અંધશ્રદ્ધા કે ટોટકા પર આધારિત નથી. અહીં ઉપાય એટલે લખીને આપેલી સાધના, જે આપ સ્વસ્થ મનથી અપનાવો છો. તે અપનાવવા માટે કોઈએ આપને ડરાવવાની જરૂર ન હોવી જોઈએ.

આપ કોઈની પણ સલાહ લો, થોડા પ્રશ્નો આપને સ્પષ્ટ વિચારવામાં મદદ કરી શકે. શું સલાહ આપને સમજાય એ રીતે સમજાવવામાં આવી છે? શું તે લખીને આપવામાં આવી છે, જેથી આપ તે ફરી વાંચી શકો? શું તે આપની પાસે નિયમિતતા અને ધ્યાન માગે છે, કે ઉતાવળે કંઈક કરવાનું કહે છે? શું કોઈ આપને પરિણામનું વચન આપી રહ્યું છે? આપ હંમેશાં સમય લઈ શકો છો, કોઈ સાધનામાં શું કરવાનું હોય છે તે પૂછી શકો છો, અને જાતે નિર્ણય લઈ શકો છો.

અહીં પરામર્શ પછી ઉપાય કેવી રીતે આપવામાં આવે છે અને તેનું ફોલો-અપ કેવી રીતે થાય છે, તે જાણવા માટે ઉપાય અને 91 દિવસના ફોલો-અપનું પેજ વાંચો.

અમારું માર્ગદર્શન સલાહરૂપ છે: નિર્ણય અને તેની જવાબદારી આપની જ રહે છે. કોઈ પરિણામની ખાતરી આપવામાં આવતી નથી — પરિણામ આપના કર્મ, સમય અને ઈશ્વરની ઇચ્છા પર આધાર રાખે છે.

આ લેખ શેર કરો

WhatsApp પર શેર કરો
ફોટો: Sumitraputra Rishi Rashmikant Trivedi

લેખક વિશે

Sumitraputra Rishi Rashmikant Trivedi

સ્થાપક, Rishipuraan Astrolgy Divine Lifesciences

રિશીપુરાણ વિશે

બુક કરવા તૈયાર છો?

આપનો પરામર્શ અને ઉપલબ્ધ સમય પસંદ કરો, પછી નિશ્ચિત ફી ઓનલાઇન ચૂકવો. ચુકવણી સફળ થાય ત્યારે આપના બુકિંગની પુષ્ટિ થાય છે.

  • +91 95585 31682
  • અમદાવાદ, ગુજરાત
  • ફક્ત એપોઇન્ટમેન્ટથી. ગુજરાતી, હિન્દી અને અંગ્રેજીમાં પરામર્શ.